Het atoom­tijd­perk

Wat viel er te ver­wach­ten als het ging om de mi­li­tai­re toe­pas­sing van een atoom­bom? In The World Set Free van H.G. Wells wa­ren atoom­bom­men in fei­te ‘vui­le bom­men’, zwar­te bol­len met een door­sne­de van zes­tig cen­ti­me­ter die uit vlieg­tui­gen wer­den ge­dropt en meer scha­de aan­richt­ten door stra­ling te ver­sprei­den (‘een on­ein­di­ge ex­plo­sie’) dan door de ver­nie­ti­gen­de kracht van de ex­plo­sie zelf. In 1924 stel­de Wins­ton Chur­chill zich een bom voor ter groot­te van een si­naas­ap­pel die een heel hui­zen­blok kon vernietigen.

In au­gus­tus 1939 waar­schuw­den Ein­stein en Szilárd pre­si­dent Roo­se­velt voor ‘bui­ten­ge­woon krach­ti­ge bom­men’ die per schip naar een ha­ven ver­voerd kon­den wor­den, waar ze de hele ha­ven en om­ge­ving zou­den ver­nie­ti­gen. In maart 1940 schat­ten de au­teurs van het oor­spron­ke­lij­ke Brit­se rap­port over de bom, Otto Frisch en Ru­dolf Pei­erls, dat de ont­plof­fing ge­lijk zou staan aan dui­zend ton dy­na­miet, wat het hele cen­trum van een gro­te stad kon ver­woes­ten en bo­ven­dien krach­ti­ge en ge­vaar­lij­ke stra­ling zou af­ge­ven waar­door het ge­bied min­stens een paar da­gen niet kon wor­den be­tre­den. Ze acht­ten de ver­wach­te scha­de voor bur­gers zo ern­stig dat het ge­bruik van de bom op land door Groot-Brit­tan­nië uit­ge­slo­ten was en stel­den in plaats daar­van een ‘diep­te­bom in de buurt van een ma­ri­ne­ba­sis’ voor.

Ja­mes Chad­wick, de ont­dek­ker van het neu­tron en hoofd­au­teur van het maud-rap­port uit 1941, zag de atoom­bom ook als een wa­pen om ha­vens mee te ver­woes­ten. Hij stel­de zich voor dat het een ex­plo­sie zou ver­oor­za­ken die min­stens even groot zou zijn als die van 6 de­cem­ber 1917 in de ha­ven van Ha­li­fax, hoe­wel de ver­nie­ti­gen­de kracht van de atoom­bom naar ver­wach­ting nog gro­ter zou zijn.

De eer­ste proef met de Ame­ri­kaan­se atoom­bom vond plaats op 16 juli 1945 op de Ala­mo­gordo Bom­bing and Gun­ne­ry Ran­ge van de Ame­ri­kaan­se lucht­macht in de woes­tijn van New Mexi­co. Deze ging de ge­schie­de­nis­boe­ken in als ‘Tri­ni­ty’, een co­de­naam voor­ge­steld door Ro­bert Op­pen­hei­mer. De nieuw ont­wik­kel­de plu­to­ni­um­bom be­vat­te tal van niet-ge­tes­te on­der­de­len, van de len­zen van Kis­ti­a­kows­ky tot scha­ke­laars die in een frac­tie van een se­con­de tra­di­ti­o­ne­le ex­plo­sie­ven op twee­ën­der­tig ver­schil­len­de pun­ten moesten la­ten ont­plof­fen. De ‘Gad­get’ werd op een spe­ci­aal ge­bouw­de, der­tig me­ter hoge to­ren ge­mon­teerd. De sys­te­men wer­den na­ge­lo­pen, er wer­den laat­ste aan­pas­sin­gen ge­daan en som­mi­ge on­der­de­len wer­den slechts door duct­ta­pe bij el­kaar ge­hou­den. Al­les was ge­reed, maar nie­mand wist of de bom ook daad­wer­ke­lijk zou ont­plof­fen en zo ja, wat de ge­vol­gen zou­den zijn.

Ge­ne­raal Les­lie Gro­ves was boos toen hij hoor­de dat som­mi­ge bij het pro­gram­ma be­trok­ken we­ten­schap­pers wed­den­schap­pen slo­ten over de vraag of de ont­plof­fing tot de ver­nie­ti­ging van het hele uni­ver­sum zou lei­den. Gro­ves’ groot­ste zorg was of de bom zou ont­plof­fen, on­ge­acht de ver­de­re ge­vol­gen. Als dat mis­luk­te, zou dat be­te­ke­nen dat er mil­jar­den aan be­las­ting­geld was uit­ge­ge­ven aan het na­ja­gen van een il­lu­sie. Op­pen­hei­mer, die zicht­baar ner­veu­zer werd naar­ma­te de proef dich­ter­bij kwam, hoop­te even­eens dat het zou luk­ken. De proef stond ge­pland voor de och­tend van 16 juli, mits de weers­om­stan­dig­he­den gun­stig wa­ren. De avond er­voor was er on­weer in de om­ge­ving. Maar het weer en tech­ni­sche pro­ble­men met de bom wa­ren niet Op­pen­hei­mers eni­ge zorgen.

‘Op­pen­hei­mer maak­te zich gro­te zor­gen over het feit dat de bom zo com­plex was en dat zo­veel men­sen pre­cies wis­ten hoe deze in el­kaar zat, dat hij ge­mak­ke­lijk te sa­bo­te­ren zou zijn,’ al­dus Don Hor­nig, een jon­ge na­tuur­kun­di­ge en be­den­ker van de scha­ke­laar die de ex­plo­sie­ven tot ont­plof­fing moest bren­gen. Hor­nig wist waar hij het over had. Hij had de nacht voor de proef bo­ven in de bom­to­ren door­ge­bracht tij­dens het on­weer. ‘Ik had al­leen een te­le­foon,’ ver­tel­de de na­tuur­kun­di­ge an­nex nacht­wa­ker. ‘Ik had niets om me te ver­de­di­gen, ik wist niet wat ik moest doen. Ik had geen in­struc­ties ge­kre­gen.’ Hij las een boek en pro­beer­de niet te den­ken aan de mo­ge­lijk­heid dat een blik­sem­in­slag de bom zou la­ten ont­plof­fen. Hor­nig was maar met één doel op de to­ren ge­sta­ti­o­neerd: om er­voor te zor­gen dat collega’s die spijt had­den van hun bij­dra­ge aan de ont­wik­ke­ling van de ‘Gad­get’ het niet on­klaar zou­den maken.

^{Fragment Het atoomtijdperk - Serhii Plokhy © 2025 Querido Facto}